Elkartearen babesa

Galería

Igandeko ebanjelioa: Jn 20, 19-31 Pazkoko bigarren igande honetan ederki lotuak azaltzen dira lehenengo eta ebanjelioko irakurgaiak. Lehenengoan elkartearen azalpen distiratsua egiten zaigu, elkarte-bizitzaren zutabeak aipatuz. Eta ebanjeliokoan, berriz, garbi ikusten da zer gertatzen zaion Tomasi elkartean ez zegoenean eta … Sigue leyendo

Pazkoko 3. igandea

Galería

Esta galería contiene 1 foto

(Igandeko ebanjelioa: Jn 21, 1-19) Ikasleak sakabanatuta ikusten ditugu, behin ostiral santukoa gertatu eta gero. Beren segizioari eusten zion Maisua galdu dute, eta harekin dena. Aurreko lanetara itzuli dira nonbait, berriro ere itsasoan ikusten baititugu beren ontzi eta sareekin. Frustrazio … Sigue leyendo

Urteko 2. igandea: Uretik ardoa

Galería

Esta galería contiene 1 foto

(Igandeko ebanjelioa: Jn 2, 1-11) Lukasen Ebanjelioa irakurtzen hasi aurretik, pasabidean, Joanen Ebanjeliotik hartutako pasarte hau irakurriko dugu igande honetan, Kanako ezteietako pasarte ederra. Pasarte honek baditu bere hitz gakoak: ezteiak, gonbita, ura, ardoa, Maria, Jesusen Hitza, ordua, aintza, sinesmena, … Sigue leyendo

34. igandea: Egia, zorioneko egia

Liturgi urtea, beti bezala, Jesu Kristo diren guztien errege aitortuz burutzen dugu. Urte guztiko fede-esperien­tzia laburbiltzen duen festaburua dela esango nuke.

Mundura Belenen jaio eta bere bakez jabetu zitzaigunetik, Pazko-misterioaren bideetan zehar, Aitaren dohain eder eta asegarri bihurtu zaigu; bihotzeko «errege» egin zaigula, alegia.

Eta harrezkero pozik asko «errege» aitortzen dugu. Eta barruko poz hori da, bera bizi-iturri aitortzearen poza da, gaur kantatzen duguna.

Ikusi duzu «errege» kakotx artean ari naizela idazten; izan ere, halako ondoez bat sortzen dit barruan errege hi­tzak. Gaur egunean daukagun errege-eredua ez zaio Jesusi inondik inora egokitzen. Nola bada?

Pilatoren aurrean erabat desitxuratua ikusten dugun gizagaixo hori nola parekatu dena xarmaz eta handikeriaz inguratua ikusten dugun errege-irudiarekin? Ezin daiteke, guzak asko behartu gabe. Alde horretatik, Jesus erregearen irudiarekin deskribatzeak baditu bere eragozpenak, eta ez txikiak. «Nire erregetza ez da mundu honetakoa».

Hauek argituta, Jesus «errege» aitortzen dugunean, zer ari gara esaten? Galdera horri erantzuteko ez daukagu urrutira joan beharrik.

Aski dugu gaurko ebanjelioan Jesusek esaten duena jasotzea: «Errege naiz. Egiaren aitorle izatera etorri naiz». «Egiaren aitorle» izateko eginkizuna duen erregea da, eta egia aitortuz burutzen du bere erregetza. Ez dator egia inposatzera. Ez dator boterez eta zapalketaz bere erreinua ezartzera. Ez du inor ezertara derrigortzen. Aitortza baten zerbitzua du eginkizun eta moldea.

Egia ari gara esaten; baina zer da hemen aipatzen den egia?, zer egiaz ari da Jesus? Bere programaren egia akaso? Bere jokamoldearen proiektua? Ez.

Jesus eginkizun batekin etorri da mundura, Aitaren maitasun betea azaldu eta erakusteko eginkizunarekin. Eta Jesusek aitortzen duen egia, Aitaren maitasun neurrigabea da. Jainkoak gizakiak maite dituela, mugarik gabe maite dituela, beste ezeren gainetik maite dituela. Eta maitasun horrek ez duela ez neurririk, ez azkenik.

Horregatik, maitasunaren egia aitortu nahi duelako, Jesusek ez du erabiltzen gudalosterik; bere ikasle gizagajoak ditu lagun. Ez du indarrik erabiltzen, maitasuna ez baita indarrez erakusten. Ez du behartzen, maitasuna ez baita inposizioz erakusten.

Maitasunaren indar soilaz fidaturik, gurutzeko bururaino eramango du maitasuna. Eta justu hantxe emango du bere erreinuaren neurri gorena, maitasun bete eta azkenerainokoa bizi duen unean. Jesusen erreinua maitasun beteko erreinua da.

«Nire erreinua ez da mundu honetakoa». Era eta neurri horretako maitasunik ez da gure munduan. Mundu honetako errealitateek ezin dute erakutsi muga gabeko maitasuna.

Horrexegatik, errege deitura ere erabat jokoz kanpo geratzen da maitasun hau adierazteko. Ez da mundu honetakoa, ez; baina bai mundu honetarakoa.

Eta hori da edertasun betea: Jainkoak bere maitasunaren proiektua erregalatu digula Jesusengan. Eta maitasun hori doan eta dohain eman digula, askatasun  betean goza eta maita dezagun.

Errege da, bai, errege, inork baino gehiago maitatu gaituelako. Errege, bihotza maitasunaren xarmaz harrapatu digulako. Errege, zorion paregabe baten hartzaile egiten gaituelako. Errege, erakutsi digun maitasuna edertasunean apartekoa delako. Errege, bihotza liluratu digulako.

Eta, zer nahi duzu?, bihotza liluratzen dizutenean, ez da esplikazio handien beharrik izaten. Eta Jesusekin ere horixe gertatu zaigu, liluratu egin gaituela eta, inolako zalantzarik gabe, geure bihotzeko errege aitortzen dugula.

Zuk beste lilura batzuk dauzkazu? Ondo. Zuk nahiago duzu bihotza beste norbaiti edo zerbaiti eman? Ondo.

Guk, hala sinesten dugunok, gaur Jesusi esango diogu geure «errege» aitortzen dugula. Hala da eta!

33. igandea: Ipuin bat

Gure etorkizuna zer izango ote da? Munduaren etorkizuna, zer? Denok geure barruan daramagun galdera dela esango nuke, galdera sakona eta egin dezakegun serioena. Galdera honi eman beharreko erantzuna nik bila dezaket neure fedean; eta beste batek bila dezake beste nonbaiten; baina etorkizunak guztiok kezkatzen gaitu. Gure borroka, lan, sufrimendu eta nahiek izango ote dute azkenean inolako fruiturik? Gure gizadiaren historia mindua nola eta zertan burutuko ote da?

Galdera hauei erantzunak ematen hasita, eztabaida azkengabekoan sartuko ginateke, seguru asko. Zientziak ez baitezake ezer esan honetan. Zenbaitek berehalako ondorioa ateratzen du: «Zientziak argitzen ez badu, ez dago ezer mundu honen ondoren; niretzat, zientziak argi dezakeena bakarrik da egia».

Etorkizunik ezak, noski, halako ondoez sakona sortzen digu barruan: Etorkizunik ez izatekotan, zertarako izan dira gure sufrimenduak eta gure lanak eta? Zer sentidu dauka horrek guztiak?»

Oraindik ez da denbora asko, H. Nowenn idazleari ipuin bat irakurri diodala. Libreki kontatuta honelatsu dio: «Bi haur bikiak, erneberriak, beren amaren sabelean zeuden artean. Haur neskak (neska izan behar!) honela esaten dio bere anaiari: “Badakizu zer? Sumatzen dut, hemendik irtendakoan beste bizitza bat dagoela. Ez dela dena hemen amaitzen. Ez dakit zer, baina beste zerbait badago”. Haur mutikoak: “Nondik atera duzu horrelako erokeria? Bizitza hau hemen hasten da eta hemen bukatzen da, ez dago besterik”.

Isilune baten ostean, berriro ere neskak: “Beste zerbait esan behar dizut: uste dut, hemendik irtendakoan ama bat ikusiko dugula aurrez aurre. Hemen barruan sumatu besterik egiten ez dugun ama ezagutuko dugula”. Mutikoak haserre: “Zureak egin du. Gure bizitzak daukan gozotasun guztia, hemen daukaguna da. Ilunpetan gaude, baina gutxienez berotasuna eta janaria ematen zaizkigu. Goza ezazu hemengoa, ez dago amarik eta”.

Isilune luzea oraingoan. Baina neska ez zegoen isiltzeko: “Gehiago ere esan behar dizut: azken boladan sentitzen ditugun estualdi eta taupada eta ondoezek, beste bizitza horretara joateko unea erakusten digutela; samin hauek bizitza berriaren atarikoak dira”. Mutikoa bere onetik atera zen: “Ez dauka inolako sentidurik esaten duzunak. Zeure irudimenaren fritua da dena. Goza dezagun hemengoa, ez dago eta beste ezer”.

Ipuina da, baina adierazgarria. Amaren sabel ilunetik atera ginenok badakigu beste bizitza bat badagoela. Sabelaren ilunpetan, ordea, ez dago jakiterik. Geroko esperientziak bakarrik ikusten du, aurrez inork ikusi ezin duena. Amaren sabeleko bizitza atarikoa da, beste bizitza argi eta libre baten atarikoa.

Halatsu esan dezakegu geure bizitzaz ere. Mundu honetako bizialdi hau, beste bizitza argi eta libre baten atarikoa da. Ama bat ikusiko dugu. Hemen sumatu besterik egiten ez dugun Jainko Ama, aurrez aurre ikusiko dugu eta beraren besoetan gozatuko dugu. Orain bizi ditugun ezinak eta estualdiak eta saminak, beste bizitza berrira jaio­tzeko ordu ederraren adierazgarri besterik ez dira.

«Zeru-lurrak igaroko dira, baina nire hitzak ez dira igaroko». Ondo egiten du kristauak mundu honetako bere borrokan, gizadia hobetzeko borroka larri eta azkengabeko honetan, beste bizitza baten esperantzari indarrean eutsiz.

Egiten duen lanaren eta borrokaren fritua hemen ikusten dena bakarrik balitz, ez dakit mereziko lukeen! Baina hemengo borroka hau merezi du geroko bizitza beteak. Geure barruak, munduaren historiak, geure sufrimenduak eta heriotzak, beste zerbaiten susmoa eta gogoa sortzen digute era askotara.

Bada etorkizuna. Bada ilunbearen ondoren argia. Zilbor-hestea etetean, bada Ama! Bai horixe!

31. igandea: Maitasuna bakarra da

Maitasunaz mintzo garenean –eta askotan mintzo gara–, esango genuke maitasun-mota asko daudela: senar-emazteena, platonikoa, sexuala, karitatezkoa, adiskidetasunezkoa… Eta horien arteko diferentziak aipatu eta ikustaraztera jotzen da askotan. Eta, segun zeinentzat, maitasun batzuk «onak» izango lirateke eta beste batzuk «gaiztoak»; «bekatuzkoak» ere bai.

Maitasuna bizitzeko era desberdinak direla ez dago ukatzerik. Baina hori bezainbat ukaezina da maitasuna bakarra dela. Maitasun bakar horrek bide desberdinak egingo ditu, baina, maitasuna den bitartean, maitasun bakar eta beraz ari gara.

Begiratu beharko da, maitasuna esaten dugunean, zer ari garen esaten. Hainbeste kantutan kantatzen den «maitasuna» maitasuna ote den edo beste zerbait. Edo ez ote ditugun geure interes asko gordetzen eta erbailtzen maitasun hitzaren babesean. Egoismo eta intereskeria asko ez ote den maitasuntzat hartu eta bizitzen.

Eta, jakina!, egoismoa ez da maitasuna, intereskeria maitasuna ez den bezalaxe. Ez Jainkoari dagozkion harremanetan, ez lagun hurkoari dagozkionetan. Bietan erabil baitaiteke oker maitasun hitza.

Jainkoarekiko harremana, erlijio-harremana, zenbat aldiz ez dugu erabili izan gure irudia babesteko. Zenbat aldiz Jainkoaren eta erlijioaren izenean, sarraski izugarriak burutu izan diren! «Jainkoak bedeinka dezala Amerika» eta egurra ematen hasi berehala. Hori ikusi dugu eta, zoritxarrez, ikusiko dugu.

Lagun hurkoarekiko harremanetan ere ez da intereskeriarik falta askotan. Beste pertsona nire atsegina lortzeko erabiltzen dudanean, edo nire maitasun-egintzak neure kontzientzia txarra garbitzeko erabiltzen ditudanean, edo maitasun hitza ahoa betean erabili eta pobreak alde batera uzten ditudanean, horietan denetan intereskeria itsua erabiltzen ari gara.

Baina, egoismoa eta intereskeria beti nahastuko dira gure maitasun-bizitzan, ala? Bai, noski. Inork ez dugu maitasuna bere garbienean eta ederrenean bizi. Baina kontua ez da orain garbikerietan jardutea. Kontua da, maitasun-bidea nondik nora ari garen egiten, zein den gure maitasun-prozesua.

Izan ere, maitatzen ere ikasi egiten da, maitasuna ere hezi egin behar da. Eta heziera hori eragitea da inportantea. Umetatik hasita, nerabezarotik pasaz, gazte-esperientziak biziz, heldutasunera bidean, maitasunaren bizikizunak pauso asko ematen ditu.

Intereskeria eta frustrazio askoren bidez ikasten da maitasuna garbitzen eta maitasunari, urrats bakoitzean, helburu berriak jartzen.

Baina, bide horretan eta orain fededun bezala planteatuz, Jainkoarekiko maitasuna eta lagun hurkoarekikoa elkarren irizpide eta neurri bihurtzen dira. Jainkoaren maitasunak lagun hurkoa maitatzera eramaten nau eta lagun hurkoaren maitasuna Jainkoarekiko harremanetik edaten dut.

Eta puntu honetan, askotan egin izan ditugun zatiketak ezabatu beharra daukagu. Jainkoa asko maite dugula esan, mezetara joan eta otoitz egiten dugulako edo moral-bide jakin batzuk gordetzen ditugulako, eta ustezko maitasun hori gizarteko pobreen ardura bihurtzen ez bada, maitasun hori ez da Jesusek eskatzen duena.

Jesusek eskatzen duen Jainkoarekiko maitasuna erabatekoa da, «bihotz-bihotzez, gogo-gogoz, adimen osoz eta indar guztiaz» bizitzen dena. Ikus dezakegu, beraz, Jainkoari omen diogun maitasunak zenbateko egia daraman bere barnean. Askotan eliz barruko hitz hutsa besterik ez da izaten. Beste batzuetan, berriz, pertsonaren osotasuna eta edertasun betea erakusten du.

Pertsona Jainkoaren maitasunak hartzen duenean, berehala antzematen zaio, ez ordea elizako errezu eta jardunetan; handik irtendakoan baizik, pobreen arduran, beharrean daudenekiko hurbiltasunean, bere zerbitzu apalean. Jainkoaren maitasunak lagun hurko premiadunen bidera eramaten du, han bere maitasun ederrena bizitzeko.

Hori gutxik egiten dutela? Zuretzat eta niretzat hor dago aukera. Jainkoaren dohainak maitale izateko erregalua egin digu, eta hori onartu eta maitasuna era betean bizitzea da kontua.

Orduan garbi ikusten da, maitasuna bakarra dela.

30. igandea: Ikusten hasteko bidea

Zeinek ez du bere burua ikusten, igande honetako ebanjelioan agertzen zaigun Bartimeo itsuarengan! Bartimeori buruz ematen zaizkigun ezaugarri laburrak oso adierazgarriak dira: ez du ikusten (itsua da), ezinean eserita dago (ez du ahalbiderik), bide-ertzean dago (partaidetzatik baztertua) eta eskale hantxe (ezer ez daukanak eskatu egin behar).

Nor ez gara biltzen argazki horretara? Gauzak eta gertaerak Jesusen ikuspegitik begiratu ezinik gabiltza; askotan, gizatasun oinarrizko batetik ere ez. Gauzen sentidua eta muina aurkitzeko biderik sumatu ezinda. Benetan itsu gaude edo gabiltza. Geure habi beroetan etzanda; giro gozo eta kuttuna eraiki dugu eta, bestetarako indarrik ezean, bakoitza geure ongizatean eserita; utz gaitzatela bakean, mesedez. Bide-ertzera baztertu dugu geure burua; ez dugu parte hartu nahi edo ezin dugu parte hartu, hiria edo Eliza eraikitzen. Zirkulaziotik kanpo! Eta eskale, beti eskale: zoriona behar dugu, argia behar dugu, sentidua behar dugu, beste zerbait behar dugu, askotan beste zerbait hori zer den ez badakigu ere. Bartimeoren pareko, beraz!

Gure bizitzaren baldintza hauetan, zer egiten du Bartimeo itsuak? Haren jokaeraren ezaugarriak ere oso adierazgarriak dira. Belarria irekita darama; ikusi ez du egingo, baina erne dago eta berehala ohartzen da Jesusen hurbiltasunaz.Berehala garrasi egiten du, bere ezinari ateratzen zaion garrasi gorri eta ozena. Ez du barru-barrutik ateratzen zaion garrasi hura inork isilaraziko. Asko ari da jokatzen. Eskabide oso xumea, baina aldi berean betea, egiten du: errukia eskatzen dio, gupida. Jesusen deiari esperantza betean erantzuten dio. Bere ezinean berotzeko zeuzkanak ere eragozpen gertatzen zaizkio eta denak airean botatzen ditu, Jesusengana hurbiltzeagatik. Jesusengana hurbiltzen da. Eta hori guztia sakoneneko otoitz bihurtzen zaio: Ikustea, horixe nahi du, ikustea!

Jesusek, bere aldetik, hasteko, dei egin dio eta, gero, itsuaren fedeari egintzaz erantzuten dio. Bilatzaile egarrituari ur bizigarriz, argiz, erantzuten dio Jesusek. Ebanjelioko Jesus horrelakoxea da, izan.

Ebanjelio-atal honek, Bartimeoren pasadizoak, bide bat proposatzen du. Gure bizitzan bizi dugun bilaketak bide bat egin behar du. Ez da nahikoa, geure buruarekin ados ez egotea edo gustura ez sentitzea. Geure barruko beharrari erantzun egin behar diogu edo, gutxienez, erantzuten saiatu. Jesus gure ondoan pasatzen da eta berak ez du inor bere bidera etortzera behartuko. Jesus ez dator indarrez edo derrigortuz. Jesus geure ondotik pasatzen da beti ere.

Horrek, beraz, adi egotea eskatzen digu. Gure barruko egarriak uraren soinua aditzen jakin behar du. Jesus ez dakigu noiz eta nola pasa daitekeen ondotik; erne egon behar da. Erne egon eta beharra garrasi bihurtu. Geure ametsa eta nahia azaldu. Hark dei egiten digunean, eragozpen guztiak alde batera bota. Jesusenganako saltoak ustetsua izan behar du. Hemen ez du balio erdipurdikeriak. Hark argi berria eman diezagukeela sinetsi eta eskatu. Jesusek ez dio gure sinesmen behartsuari ezetzik emango.

Hau dena bizitza pertsonalera bildu daiteke, eta hori da inportanteena. Gizarteko bizitzara ere bai. Hainbeste egarrik erretzen gaitu! Ezin dugu elkar ikusi, bakea egiteko. Ezin dugu besteen beharra sumatu, laguntzeko. Eliz elkartearen bizimolde apalera ere tolestatu daiteke prozesu hau. Hain itsu gaude, zer egin behar dugun ikusi ezinik. Berrialdia nahi dugu, baina ez dakigu zer eta nola berritu. Ez zaigu erraza gertatzen une honetan erabaki sendo baten saltoa egitea.

Baina, igande honek esperantza ematen digu itsu guztioi, etsi guztioi. Gutxienez jakingo dugu Jesusek berrialdia ekar dezakeela, eta hori poz-iturri gertatzen da. Hortik aurrerako prozesua nola bideratu, bakoitzaren erabakiaren esku dago. Eta gizartearen erabakiaren esku. Eta eliz elkartearen erbakiaren esku. Ikusten hasteko bidea ebaki eta eskaini digu Jesusek.

28. igandea: Ondasun ustelak

Ondasunak bere neurrian onak dira, beharrezkoak. Eta ez daukat horien kontra ezer. Azken batean, ondasunen gorabehera ez da dirutan bakarrik jokatzen, baizik eta bereziki gizakion bihotzean.

Hori bai, ukatzen zaila da, diruak baduela berekin bere arriskua. Eta arriskuaz jabetzeak ez digu kalterik egingo. Baina, noski, bihotz librea behar da arriskuari gerri-gerritik heltzeko.

Ondasunek egin diezaguketen kalterik handiena, bihotza lotzea da, bihotza kateatzea. Eta bihotza lotuta eduki ezkero, ezer gutxitarako balio diezagukete beste perfekzio guztiek.

Inoiz esan izan da santutasuna patrikatik neurtzen dela, eta neurri batean hori egia dela esango nuke. Bihotza patrikan daramanak, beste gauza on asko egin ditzake, baina egiten dituen egintza gehienak bere barruko lotura estaltzeko erabiliko ditu. Estali bai, baina patrika beti garrasika!

Kuriosoa izan da fededun bezala hezi gaituztenoi gertatu zaiena: garai batean kristau baten prefekzioa sexuarekiko jarreratik neurtzen zen gehienbat. Sexuarena txukun samar bideratu ezkero, beste guztiak ez zeukan horrenbesteko garrantzirik. Zorioneko seigarren mandamentua!

Eta, alderantziz, sekula ez edo oso gutxitan galdetzen zitzaigun ondasunen erabileraz, pobreekiko jarreraz, ondasunen pilaketaz, kontsumo amorratuaren injustiziaz… Eta kontzientzia soziala ez genuen landu.

Oraindik ere, sexuarena erabat askatu omen dugula eta horrelakoak esan arren, ez dakit ez ote gabiltzan gutxi gorabehera igualtsu. Ez nuke injustoa izan nahi; badakit kontzientzia sozialean aurrera egin dugula.

Baina, zenbat eta zer arlotan? Gure sinesmen berria patrikaraino iristen ote zaigu? Besteei, agintariei eta, erantzukizunak eskatzeraino iritsi gara; baina geure poltsari zuloa egiteraino ez dakit iritsi garen. Eta esango nuke, auzi honetan fedearen egia ari garela sakon-sakonean jokatzen.

Ni ez naiz inor, inoren ondasunak zuzenkontrakoak direnik esateko, eta ez dut esango. Baina neure kolkoari galdera batzuk bota nahi dizkiot. Esaten dut nire lanaren fruitu dela daukadana. Baina, hori egia izanik ere, neurea neuretzat bakarrik erabiltzeko eskubiderik ba al daukat, ondoan hainbeste behartsu edukita? Neurearekin nahi dudana egin dezakedala esaten dut: neure gorputzarekin, neure ondasunekin, neure ideiekin…

Baina, afirmazio hori, ez dakit beste maila batean nola neurtu, baina kristau-mailan, esaldi hori erabat injustoa eta faltsua da.

Jesusek argi utzi dio «bizitzeaz» galdezka etorri zaionari: bizitzeko ez duela nahikoa agindu guztiak bete izana; ondasunak erdibitu edo banandu egin behar dituela. Aberatsak min hartu zuen Jesusen hitz hauek adituta.

Eta, gizon haren erantzun tristeaz jabetuta, Jesusek ondoren esandakoak gogoan hartzekoak ditugu: aberatsak nekez ulertuko du Jainkoarenik; aberatsak ez du Jainkoaren logikan eta dinamikan sartzen asmatuko. Beraz, giza ikuspegi azalekotik ongi bizi dela eman arren, barrutik ez da pozik biziko; ez du Jesusek ekarri duen Berri Ona ulertuko.

Ondasunekiko ikuspegi hau beldurgarria dela?, oso murriztailea?, oso ezkorra? Jesusek bateko ehun agintzen du mundu honetan, erasoaldiekin; eta etorkizunean, amaitzen ez den bizia. Hori guztia, Jesusek eskaintzen duena alegia, ez da diruz eta era horretako ondasunez neurtzen.

Sinesmenaren esperientzia sakonean zer sentiarazten duen, hori da ikusi eta bizi beharrekoa. Nolako bizipoza ematen du ondasunak pobreekin erdibanatzeak? Hitzak alferrik dira; esperientzia egitea da kontua.

Argi dauzkagu arriskuak, argi emaitzak, argi ibilbideak. Orain badakigu, diruaren onena eta ondasunen bizigarriena, pobreei laguntzea dela. Badakigu, kontrara, diruak egin diezagukeen kaltea, bihotza ixtea dela. Eta bihotza ixten digunik ezer ezin dezakegu onartu. Horrek dena usteltzen du, dena gezur bihurtzen.

Horregatik, esaten nuen gure ondasunak ustelak direla.